روح بخاري در مسئله نفس و بدن از ديدگاه ملاصدرا(4)
روح بخاري در مسئله نفس و بدن از ديدگاه ملاصدرا(4)
روح بخاري در مسئله نفس و بدن از ديدگاه ملاصدرا(4)
نويسنده: هادي موسوي(*)
وحدت نفس در عين تکامل در حرکت جوهري
در بسياري موارد، آنچه از براهين نظريه اي برمي آيد با بيان فيلسوف از آن اندکي متفاوت است. به نظر مي رسد، ملاصدرا با توجه به يافته هاي فلسفي خود دريافته است که اگر بخواهد نفس را موجودي ذومراتب لحاظ کند (همان گونه که با توجه به ادله ي جسمانيه الحدوث و روحانيه البقا بودن نفس، به آن معتقد است)، نفس مي بايست داراي مرتبه اي باشد که بتواند نقش واسطه را در برقراري اتصال مرتبه ي مجرد با مرتبه ي مادي عهده دار شود؛ زيرا نفس از مرتبه ي جسمانيت تا رسيدن به مرحله ي تجرد مراحلي را پشت سر گذاشته و در روند تکاملي خود، کمالات هر يک از مراتبي را که از آنها عبور کرده است دارد. بنابراين، اگر نفس اکنون موجودي مجرد است، حتما مراتب پايين تر از تجرد را که انواع جسمانيت از پست ترين نوع آن تا شريف ترين نوع آن باشد داراست. از همين رو، هنگامي که بالاترين مرتبه ي آن بخواهد با پايين ترين مرتبه که بدن باشد ارتباط برقرار کند، امکانات کافي براي برقراري اين ارتباط را در اختيار دارد؛ زيرا قبل از رسيدن به مرتبه ي تجرد، در مسير حرکت از جسميت به سمت تجرد، آن امکانات را کسب کرده است. وي بعد از کشف اين اصل، مصداقي از اين موجود را که داراي خصوصيات واسطه است، در طب و يا طبيعيات قديم مي يابد که همان روح بخاري است؛ او آن را واسطه ي مراتب مجرد و مادي نفس معرفي مي کند. اما با توجه به اصول و ادله ي فلسفي ملاصدرا، مي توان گفت که روح بخاري نقش خاصي در تبيين رابطه ي مراتب مختلف نفس ندارد، بلکه ذکر آن صرفا به جهت تعيين مصداقي براي آن مرتبه ي واسط ميان مجرد و مادي است؛ به گونه اي که با ابطال نظريه ي وجود روح بخاري، ادله و تحليل ملاصدرا از رابطه ي نفس و بدن آسيبي نمي بيند. حتي از اين نيز مي توان فراتر رفت که براساس اين نظريه که حرکت از آنات تشکيل نشده، چون جوهره ي نفس از جسمانيت تا رسيدن به روحانيت در حرکت بوده است، نمي توان به طور مشخص مرحله اي را به عنوان وجود واسطه براي ارتباط دو امر متباين در نظر گرفت؛ (5) بلکه وجود نفس يک وجود متحرک سيال مي باشد که ميان مرحله ي جسمانيت و مجرد آن از بي نهايت واسطه ي ذهني تشکيل شده است. بر اين اساس، اگر مرحله اي به عنوان واسطه ميان مجرد و مادي تصوير مي شود، به اين معنا نيست که جوهره ي متحرک نفس بايد مثلا از مرحله ي 1 تا 100 را طي کند و مرحله ي 2 تا 99 به عنوان واسطه ي اين دو مرتبه که کاملا متمايز از يکديگرند واقع شده اند (يعني وجود داشتن وسايط متعدد براي ارتباط دو موجود کاملا متمايز)؛ بلکه از آنجا که در حرکت جوهري ما يک وجود سيال غير قابل قسمت به آنات متعدد داريم، کل وجود نفس از دوره ي جسمانيت تا تجرد يک واحد است (واحدي که علاوه بر داشتن خصوصياتي جديد، کمالات مرتبه ي پايين تر از خويش را نيز به طور ضمني داراست.) (6) اين واحد قابل قسمت به بي نهايت جزء بالقوه است، اما در خارج نمي توان آن را تقسيم کرد؛ زيرا همان گونه که حرکت در کم و کيف که نمو و استحاله باشد وجود دارد، در جوهر صورت نيز حرکت وجود دارد. (7) دليل اين مطلب نيز ادله ي حرکت جوهري اند. بنابراين، همان گونه که سياهي با سياه تر شدن وحدت شخصي خود را حفظ مي کند، نفس نيز با اشتدادي که در جوهر خويش پيدا مي کند شخصيتش حفظ مي شود. اما اين اشتداد به گونه اي است که بالقوه تقسيمات و حدهاي نامتناهي از آن قابل استنتاج است. پس اگر مرحله اي به عنوان واسطه ميان دو مرتبه از مراحل وجود نفس معرفي مي شود، نه به اين معناست که سه شيء يا سه مرحله ي متمايز از يکديگر محقق است، بلکه صرفا جهت اشاره به يک دوره از اين حرکت سيال از مادي تا مجرد است که نقشي شبيه واسطه را عهده دارد. بنابراين، نمي توان به آن عنوان «واسطه» دارد، بلکه «شبه واسطه» است.
حرکت جوهري در برابر کون و فساد
نتيجه گيري
پينوشتها:
* کارشناس ارشد فلسفه، دانشگاه قم.
1. همو، الحکمه المتعاليه، ج 9، ص 4.
2. همان.
3. همان، ص 76.
4. همان، ج 7، ص 62.
5. همان گونه که پيشتر گفته شد، نفس در عين حرکت در طول مراتب وجود هويت خويش را حفظ مي کند؛ هر حدي نيز که براي آن تصوير شود، ذهني است.
6. عبدالرسول عبوديت،درآمدي بر نظام حکمت صدراي، ج 1، ص 331.
7. ملاصدرا، الشواهد الربوبيه، ص 100.
8. سيد جعفر سجادي، فرنگي معارف اسلامي، ج 4، ص 1616.
- ابن سينا، النفس من کتاب الشفاء، تحقيق و تصحيح حسن حسن زاده آملي،قم، بوستان کتاب، 1385.
- ارسطو، ترجمه و تحشيه درباره ي نفس، ع. م. د، تهران، حکمت، 1366.
- انصاري شيرازي، يحيي، دروس شرح منظومه، قم، بوستان کتاب، 1387.
- پهلوانيان، احمد،رابطه ي نفس و بدن از نظر ملاصدرا، قم، بوستان کتاب، 1387.
- حسن زاده آملي، حسن، دروس معرفت نفس،بي جا، علمي،فرهنگي، 1362.
- سبزواري، ملاهادي،شرح المنظومه، تصحيح و تعليق حسن حسن زاده آملي،تهران، ناب،1369 - 1379.
- سجادي،سيد جعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفي ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1379.
-ـــــــ، فرهنگ معارف اسلامي، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ايران، 1357.
- عبوديت، عبدالرسول، درآمدي بر نظام حکمت صدرايي، تهران، سمت، 1385.
- ملاصدرا (صدرالدين محمد بن ابراهيم شيرازي)، الحکمه المتعاليه في الاسفار العقليه الاربعه، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1990 م.
-ـــــــ، الشواهد الربوبيه، تصحيح و تعليق سيد جلال الدين آشتياني، مشهد، المرکز الجامعي للنشر، 1360.
-ـــــــ، المبدأ و المعاد، تصحيح سيد جلال الدين آشتياني،تهران، انجمن حکمت و فلسفه ايران، 1354.
-ـــــــ، کتاب العرشيه، ترجمه ي غلامحسين آهني، اصفهان، مهدوي، 1341.
-ـــــــ، مجموعه الرسائل التسعه،تهران، بي نا، 1302 ق.
ماهنامه علمي- ترويجي در زمينه علوم انساني معرفت شماره 155
/ج
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}